Seyir (Navigasyon) Temelleri ve COLREG

Navigation Fundamentals & COLREG — Pusula, sapma ve varyasyon hesabı, parakete seyri, mevki koyma, fenerler ve çatışmayı önleme kuralları (COLREG). İnternet ve elektronik olmadan da güvenli seyir için temel bilgi.

Pusula kullanımı ve kuzeyler

Başlangıç · Beginner

Teknede üç farklı kuzey vardır: Gerçek kuzey (True North, haritanın kuzeyi), manyetik kuzey (Magnetic North, pusulanın ideal olarak gösterdiği yön) ve pusula kuzeyi (Compass North, teknenin kendi manyetik etkileriyle sapmış pusulanın gösterdiği yön).

Gerçek kuzey – True North (T)Harita meridyenleri
Manyetik kuzey – Magnetic North (M)Dünya manyetik alanı
Pusula kuzeyi – Compass North (C)Teknedeki pusulanın okuması
Varyasyon / Manyetik sapma – Variation (V)Gerçek ile manyetik arasındaki fark; haritada pusula gülünde yazar
Deviasyon / Pusula sapması – Deviation (D)Teknenin demir, motor, hoparlör vb. etkisi; rotaya göre değişir
  • Pusulayı teknenin eksenine paralel, motordan, hoparlörden, telsiz ve kablolardan uzak monte edin.
  • Telefon, el VHF, bıçak, konserve kutusu gibi metal/manyetik eşyaları pusulanın yanına koymayın.
  • Okumayı pusulanın ön çizgisinden (lubber line) yapın.
  • El pusulası (hand bearing compass) ile kerteriz alırken teknenin çelik parçalarından uzak durun.
Varyasyonu güncelleyin

Haritadaki pusula gülünde varyasyon belirli bir yıl için yazılır ve yıllık değişim (örn. "4°E 2015 (8'E)") verilir. Bugünkü değeri bu yıllık değişimle hesaplayın. Doğu Akdeniz'de varyasyon birkaç derece doğu; Karayipler'de batıdır (W) — rota boyunca işareti değişir.

TVMDC formülü ve çözümlü örnek

Başlangıç · Beginner

Gerçek rotadan (haritadan ölçülen) pusula rotasına geçmek için TVMDC sırasını kullanın: True → Variation → Magnetic → Deviation → Compass. Akılda tutma: "True Virgins Make Dull Companions".

Dönüşüm kuralı
  Gerçek (T) --Var--> Manyetik (M) --Dev--> Pusula (C)

  T -> C yönünde:  Doğu (E) ÇIKAR,  Batı (W) EKLE
  C -> T yönünde:  Doğu (E) EKLE,   Batı (W) ÇIKAR

  Hatırlatma: "Error West, Compass Best  (pusula büyük)
               Error East, Compass Least (pusula küçük)"
AdımDeğerİşlem
T (haritadan)090°Haritada ölçülen gerçek rota
V3° EDoğu: çıkar
M087°090 - 3
D (sapma tablosundan, rota 087 için)2° WBatı: ekle
C (dümenciye verilecek)089°087 + 2

Ters örnek: Pusulada 200° kerteriz okudunuz, deviasyon 1°E, varyasyon 4°W. C→T: 200 + 1 (E ekle) = 201°M; 201 - 4 (W çıkar) = 197°T. Haritaya 197° çizin.

Deviasyon teknenin başına (heading) göre değişir. Sapma kartınız (deviation card) yoksa, bilinen transitlerle (iki sabit cismin üst üste gelmesi) farklı başlarda kontrol yapıp kendi tablonuzu hazırlayın.

Kerteriz, rota, baş; COG/SOG; waypoint ve ETA

Başlangıç · Beginner
Kerteriz – BearingBir cisme olan yön
Baş / Pruva yönü – Heading (HDG)Teknenin burnunun gösterdiği yön
Rota – Course (CTS)Gitmek istediğiniz/dümenle tutulan yön
Yere göre rota – COG – Course Over GroundGPS'in ölçtüğü gerçek hareket yönü
Yere göre hız – SOG – Speed Over GroundAkıntı dahil gerçek hız
Suya göre hız – STW – Speed Through WaterParaketenin (log) ölçtüğü hız
Rota noktası – Waypoint (WPT)
Rota (plan) – RouteSıralı waypoint dizisi
Tahmini varış – ETA – Estimated Time of Arrival
Rotadan sapma – XTE – Cross Track Error
Heading ile COG farkı (akıntı/rüzgar sürüklenmesi)
        Heading 000°
             ^
             |      COG 015°
             |     /
             |    /
             |   /     <-- akıntı (set) doğuya
             |  /
             | /
           [TEKNE]

ETA = Kalan mesafe ÷ SOG. Örnek: 24 nm kaldı, SOG 4,8 kn → 5 saat. Saat 14:00 ise ETA 19:00. Rüzgar/akıntı değişince ETA'yı yeniden hesaplayın; gece varışı riskliyse hızı ayarlayın veya beklemeye hazırlanın.

Hız-mesafe-zaman

Mesafe (nm) = Hız (kn) × Zaman (saat). 6 dakika = 0,1 saat: 5 kn ile 6 dakikada 0,5 nm gidilir. 1 nm = 1852 m = 1 enlem dakikası.

Parakete seyri (Dead Reckoning) ve tahmini mevki

Orta · Intermediate

GPS çalışmazsa son bilinen mevkiden; rota, hız ve geçen süre ile ilerleyerek mevki bulunur. DR (Dead Reckoning) sadece rota ve suya göre hızı kullanır. EP (Estimated Position) buna akıntı (set & drift) ve rüzgar sürüklenmesini (leeway) ekler.

DR ve EP çizimi
   (+) Son fix 10:00
     \
      \  Rota 135°T, 5 kn, 1 saat = 5 nm
       \
        x  DR 11:00
        |
        |  Akıntı: set 180°, drift 1 kn
        v
        /\  EP 11:00 (üçgen ile işaretlenir)
✅ Seyir defterine her saat yazın (GPS çökmesine sigorta)

Leeway: Orsa seyrinde küçük yelkenli 5–10° rüzgar altına düşebilir. Rüzgar iskeleden geliyorsa sancağa sürüklenirsiniz; rotayı rüzgara doğru düzeltin.

Mevki koyma: kerteriz, transit ve üç kerteriz (cocked hat)

Orta · Intermediate

Haritada tanınabilen en az üç sabit cisimden (fener, burun ucu, minare, belirgin tepe) el pusulası ile kerteriz alın, manyetikten gerçeğe çevirin ve haritaya çizin. Çizgilerin kesişimi mevkiinizdir. Cisimler arasında 60–120° açı olması idealdir.

Üç kerteriz ve hata üçgeni (cocked hat)
   Fener A (330°T)          Burun B (045°T)
        *                        *
         \                      /
          \                    /
           \                  /
            \     /\         /
             \   /  \       /
              \ / ** \     /
         ------X------X---/------ Minare C (270°T)
                \    /  /
                 \  /  /
                  \/ /
                   \/
   ** = hata üçgeni. Küçükse mevki iyi.
   Tehlikeye EN YAKIN köşeyi mevki kabul edin.
  1. Önce baş-kıç hattına yakın cisimleri değil, kenardakileri ölçün (kerterizi en hızlı değişenleri en son).
  2. Saati not edin.
  3. Pusula okumasını manyetikten gerçeğe çevirin (varyasyon; el pusulasında deviasyon genelde ihmal edilir, çelik yapıdan uzak durursanız).
  4. Haritada cisimden geriye doğru çizgi çizin.
  5. Üçgen büyükse: cisim yanlış tanınmış, kerteriz hatası veya varyasyon unutulmuş olabilir. Tekrarlayın.
Transit (hiza)

İki sabit cisim üst üste geldiğinde (transit) hatasız bir mevki çizgisi elde edersiniz — pusula gerekmez. Liman girişlerindeki hiza fenerleri (leading lights) bu mantıkla çalışır.

Diğer yöntemler: kerteriz + mesafe (radar ile), kerteriz + derinlik konturu, iki zamanlı tek kerteriz (running fix — aynı cisme iki kerteriz arasında DR ile ilk çizgiyi kaydırma).

Kıyı seyri, açık deniz seyri ve gece seyri

Orta · Intermediate
Kıyı seyri (Coastal)Açık deniz (Offshore)
Ana riskKayalık, sığlık, trafik, balıkçı ağlarıHava, yorgunluk, gemi trafiği, arıza
MevkiKerteriz, transit, derinlik, radarGPS + saatlik DR, gerekirse göksel seyir
Harita ölçeğiBüyük ölçek (detaylı)Küçük ölçek (genel)
Emniyet payıTehlikeden en az 0,5–1 nm, gece daha fazlaKıyıdan uzak durmak en güvenlisi
NöbetSürekli dikkatVardiya sistemi, 15 dk'da bir 360° gözcülük
✅ Gece seyri hazırlığı

Gece mesafe tahmini çok yanıltıcıdır. Bir fenerin görünür olması yakın olduğu anlamına gelmez; parlak şehir ışıkları fenerleri gizleyebilir. Fenerin karakteristiğini kronometre/sayarak doğrulayın.

Fenerler ve ışık karakteristikleri

Orta · Intermediate

Haritada bir fener örn. "Fl(2) WR 10s 15m 12/9M" şeklinde yazılır: 2'li çakar, beyaz ve kırmızı sektörlü, periyot 10 saniye, yükseklik 15 m, menzil beyaz 12 nm / kırmızı 9 nm.

KısaltmaİngilizceAnlamı
FFixedSabit, sürekli ışık
FlFlashingÇakar: ışık süresi karanlıktan kısa
Fl(3)Group flashingGruplu çakar: 3 çakış + uzun karanlık
LFlLong flashUzun çakar: en az 2 sn ışık
QQuickHızlı çakar: dakikada 50–79 (genelde 60)
VQVery quickÇok hızlı: dakikada 80–159 (genelde 100–120)
OcOccultingÖrtülü (ışık karanlıktan uzun, kısa kararmalar)
IsoIsophaseEşit süreli ışık ve karanlık
Mo(A)Morse codeMors harfi: A = · –
Al.WRAlternatingRenk değiştiren
Ritim görünümü (# = ışık, . = karanlık)
Fl 5s     #........#........#
Fl(2) 10s #.#.........#.#.........
Oc 4s     #######.#######.#######.
Iso 4s    ####....####....####....
Q         #.#.#.#.#.#.#.#.#.#.#.#.
VQ        ##########################  (çok hızlı)
LFl 10s   ####............####........
Mo(A)     #.###.......#.###.......
Sektörlü fenerler

Beyaz sektör genellikle güvenli kanalı, kırmızı/yeşil sektörler tehlikeli tarafları gösterir. Haritada sektör sınırlarını kontrol edin; kırmızı sektöre girdiyseniz rotanızı düzeltin.

COLREG: temel kurallar

Orta · Intermediate
KuralKonuÖzet
5Gözcülük (Look-out)Göz, kulak ve tüm uygun araçlarla (radar, AIS) her zaman uygun gözcülük.
6Emniyetli hızGörüş, trafik, manevra kabiliyeti, deniz durumuna göre zamanında durabilecek hız.
7Çatışma tehlikesiYaklaşan geminin pusula kerterizi belirgin değişmiyorsa çatışma tehlikesi VARDIR. Şüphede tehlike var kabul edilir.
8Çatışmayı önleme manevrasıErken, kesin ve belirgin (büyük rota değişikliği) — karşı tarafın fark edeceği şekilde.
12Yelkenlilerİskele kontralı (rüzgar iskeleden) sancak kontralıya yol verir. Aynı kontrada rüzgarüstündeki rüzgaraltındakine yol verir. İskele kontradaysanız ve diğerinin kontrasını belirleyemiyorsanız yol verin.
13Geçme (Overtaking)Geçen tekne, yelkenli olsa bile, geçilene yol verir (kıç feneri sektöründen, pupa 22,5° gerisinden yaklaşma).
14Karşı karşıya (Head-on)İki makineli gemi: her ikisi de sancağa döner.
15Kesişme (Crossing)Makineli gemiler: diğerini sancağında gören yol verir; mümkünse önünden geçmez.
16Yol veren gemiErken ve büyük manevra ile iyice açık kal.
17Yol hakkı olan gemiRota ve hızını korur; diğeri manevra yapmazsa kendisi manevra yapabilir, son anda yapmak ZORUNDADIR. Makineli gemide iskeleye dönüşten kaçının.
18Sorumluluklar sırasıMakineli → yelkenli → balıkçı (ağla çalışan) → manevrası kısıtlı (RAM) → kumanda edilemeyen (NUC). Draft nedeniyle kısıtlı gemiyi engellemeyin.
Gerçekçi olun

Motor çalışıyor ve yelken açıksa (motorsailing) makineli tekne sayılırsınız; gündüz baş tarafa ucu aşağı koni gösterin. Büyük gemiler dar kanalda ve trafik ayırım düzeninde (Kural 9 ve 10) manevra yapamaz: Yelkenli de olsanız onları engellemeyin.

Kural 12 – yelkenliler
        RÜZGAR  ↓ ↓ ↓

   [A] iskele kontra        [B] sancak kontra
   (rüzgar sol taraftan)    (rüzgar sağ taraftan)
         \                      /
          \                    /
           \      >  X  <     /
   A, B'ye YOL VERİR (iskele kontra yol verir)

Radar mantığı

İleri · Advanced

Radar mikrodalga darbeler gönderir ve yansıma süresinden mesafe, anten yönünden kerteriz bulur. Sis ve gece en değerli araçtır; AIS göndermeyen tekneleri, kayalıkları ve sağanakları (squall) görebilir.

  • Head-up: ekranın üstü pruva. Kolay ama kerteriz pusulaya göre değişir.
  • North-up: ekranın üstü kuzey; harita ile karşılaştırmak kolay (heading sensörü gerekir).
  • EBL (Electronic Bearing Line): hedefe kerteriz. Kerteriz sabit + mesafe azalıyor = çatışma riski (Kural 7).
  • VRM (Variable Range Marker): hedef mesafesi.
  • Gain / Sea clutter / Rain clutter ayarları: fazla bastırma küçük hedefleri yok eder.
  • Radar ufku: radar anteni ne kadar yüksekse o kadar uzağı görür; alçak küçük tekneler 2–4 nm'de bile zor görülebilir.

Radarsız teknede radar reflektörü takın. Ahşap/fiberglas küçük yelkenliler büyük gemilerin radarında çok zayıf görünür; AIS Class B vericisi en etkili görünürlük çözümüdür.

Elektronik harita mı, kağıt harita mı?

İleri · Advanced
Elektronik (OpenCPN, plotter, tablet)Kağıt harita
AvantajCanlı mevki, AIS, rota, alarm, zoomElektrik gerektirmez, arızalanmaz, büyük resmi gösterir
RiskGüç/donanım arızası, yanlış zoom seviyesinde detay kaybı, eski veriGüncelleme zor, mevki elle konur
MaliyetNOAA ENC ücretsiz; diğer bölgeler ücretli olabilirPahalı, yer kaplar
ÖneriAna seyir aracıOkyanus geçişi için en az küçük ölçekli genel harita + kritik liman yaklaşma planları
Over-zoom tuzağı

Elektronik haritada küçük ölçekli bir haritayı büyütmek (over-zoom) detay eklemez; kayalar gizli kalabilir. Daima uygun ölçekli harita hücresini kullanın ve emniyet konturu (safety contour) ayarlayın.

✅ Minimum yedek seyir seti
Referanslar
  • COLREG 1972 (Uluslararası Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü), değişiklikleriyle
  • IALA Maritime Buoyage System
  • UKHO / Admiralty Symbols and Abbreviations (NP5011)
  • Genel seyir el kitapları (coastal & offshore navigation)

Son gözden geçirme: 2026-10-01. Bu içerik eğitim amaçlıdır; resmi kılavuzlar, üretici el kitapları ve yerel kurallar önceliklidir.