Seyir (Navigasyon) Temelleri ve COLREG
Navigation Fundamentals & COLREG — Pusula, sapma ve varyasyon hesabı, parakete seyri, mevki koyma, fenerler ve çatışmayı önleme kuralları (COLREG). İnternet ve elektronik olmadan da güvenli seyir için temel bilgi.
Pusula kullanımı ve kuzeyler
Başlangıç · BeginnerTeknede üç farklı kuzey vardır: Gerçek kuzey (True North, haritanın kuzeyi), manyetik kuzey (Magnetic North, pusulanın ideal olarak gösterdiği yön) ve pusula kuzeyi (Compass North, teknenin kendi manyetik etkileriyle sapmış pusulanın gösterdiği yön).
- Pusulayı teknenin eksenine paralel, motordan, hoparlörden, telsiz ve kablolardan uzak monte edin.
- Telefon, el VHF, bıçak, konserve kutusu gibi metal/manyetik eşyaları pusulanın yanına koymayın.
- Okumayı pusulanın ön çizgisinden (lubber line) yapın.
- El pusulası (hand bearing compass) ile kerteriz alırken teknenin çelik parçalarından uzak durun.
Haritadaki pusula gülünde varyasyon belirli bir yıl için yazılır ve yıllık değişim (örn. "4°E 2015 (8'E)") verilir. Bugünkü değeri bu yıllık değişimle hesaplayın. Doğu Akdeniz'de varyasyon birkaç derece doğu; Karayipler'de batıdır (W) — rota boyunca işareti değişir.
TVMDC formülü ve çözümlü örnek
Başlangıç · BeginnerGerçek rotadan (haritadan ölçülen) pusula rotasına geçmek için TVMDC sırasını kullanın: True → Variation → Magnetic → Deviation → Compass. Akılda tutma: "True Virgins Make Dull Companions".
Gerçek (T) --Var--> Manyetik (M) --Dev--> Pusula (C)
T -> C yönünde: Doğu (E) ÇIKAR, Batı (W) EKLE
C -> T yönünde: Doğu (E) EKLE, Batı (W) ÇIKAR
Hatırlatma: "Error West, Compass Best (pusula büyük)
Error East, Compass Least (pusula küçük)"| Adım | Değer | İşlem |
|---|---|---|
| T (haritadan) | 090° | Haritada ölçülen gerçek rota |
| V | 3° E | Doğu: çıkar |
| M | 087° | 090 - 3 |
| D (sapma tablosundan, rota 087 için) | 2° W | Batı: ekle |
| C (dümenciye verilecek) | 089° | 087 + 2 |
Ters örnek: Pusulada 200° kerteriz okudunuz, deviasyon 1°E, varyasyon 4°W. C→T: 200 + 1 (E ekle) = 201°M; 201 - 4 (W çıkar) = 197°T. Haritaya 197° çizin.
Deviasyon teknenin başına (heading) göre değişir. Sapma kartınız (deviation card) yoksa, bilinen transitlerle (iki sabit cismin üst üste gelmesi) farklı başlarda kontrol yapıp kendi tablonuzu hazırlayın.
Kerteriz, rota, baş; COG/SOG; waypoint ve ETA
Başlangıç · Beginner Heading 000°
^
| COG 015°
| /
| /
| / <-- akıntı (set) doğuya
| /
| /
[TEKNE]ETA = Kalan mesafe ÷ SOG. Örnek: 24 nm kaldı, SOG 4,8 kn → 5 saat. Saat 14:00 ise ETA 19:00. Rüzgar/akıntı değişince ETA'yı yeniden hesaplayın; gece varışı riskliyse hızı ayarlayın veya beklemeye hazırlanın.
Mesafe (nm) = Hız (kn) × Zaman (saat). 6 dakika = 0,1 saat: 5 kn ile 6 dakikada 0,5 nm gidilir. 1 nm = 1852 m = 1 enlem dakikası.
Parakete seyri (Dead Reckoning) ve tahmini mevki
Orta · IntermediateGPS çalışmazsa son bilinen mevkiden; rota, hız ve geçen süre ile ilerleyerek mevki bulunur. DR (Dead Reckoning) sadece rota ve suya göre hızı kullanır. EP (Estimated Position) buna akıntı (set & drift) ve rüzgar sürüklenmesini (leeway) ekler.
(+) Son fix 10:00
\
\ Rota 135°T, 5 kn, 1 saat = 5 nm
\
x DR 11:00
|
| Akıntı: set 180°, drift 1 kn
v
/\ EP 11:00 (üçgen ile işaretlenir)Leeway: Orsa seyrinde küçük yelkenli 5–10° rüzgar altına düşebilir. Rüzgar iskeleden geliyorsa sancağa sürüklenirsiniz; rotayı rüzgara doğru düzeltin.
Mevki koyma: kerteriz, transit ve üç kerteriz (cocked hat)
Orta · IntermediateHaritada tanınabilen en az üç sabit cisimden (fener, burun ucu, minare, belirgin tepe) el pusulası ile kerteriz alın, manyetikten gerçeğe çevirin ve haritaya çizin. Çizgilerin kesişimi mevkiinizdir. Cisimler arasında 60–120° açı olması idealdir.
Fener A (330°T) Burun B (045°T)
* *
\ /
\ /
\ /
\ /\ /
\ / \ /
\ / ** \ /
------X------X---/------ Minare C (270°T)
\ / /
\ / /
\/ /
\/
** = hata üçgeni. Küçükse mevki iyi.
Tehlikeye EN YAKIN köşeyi mevki kabul edin.- Önce baş-kıç hattına yakın cisimleri değil, kenardakileri ölçün (kerterizi en hızlı değişenleri en son).
- Saati not edin.
- Pusula okumasını manyetikten gerçeğe çevirin (varyasyon; el pusulasında deviasyon genelde ihmal edilir, çelik yapıdan uzak durursanız).
- Haritada cisimden geriye doğru çizgi çizin.
- Üçgen büyükse: cisim yanlış tanınmış, kerteriz hatası veya varyasyon unutulmuş olabilir. Tekrarlayın.
İki sabit cisim üst üste geldiğinde (transit) hatasız bir mevki çizgisi elde edersiniz — pusula gerekmez. Liman girişlerindeki hiza fenerleri (leading lights) bu mantıkla çalışır.
Diğer yöntemler: kerteriz + mesafe (radar ile), kerteriz + derinlik konturu, iki zamanlı tek kerteriz (running fix — aynı cisme iki kerteriz arasında DR ile ilk çizgiyi kaydırma).
Kıyı seyri, açık deniz seyri ve gece seyri
Orta · Intermediate| Kıyı seyri (Coastal) | Açık deniz (Offshore) | |
|---|---|---|
| Ana risk | Kayalık, sığlık, trafik, balıkçı ağları | Hava, yorgunluk, gemi trafiği, arıza |
| Mevki | Kerteriz, transit, derinlik, radar | GPS + saatlik DR, gerekirse göksel seyir |
| Harita ölçeği | Büyük ölçek (detaylı) | Küçük ölçek (genel) |
| Emniyet payı | Tehlikeden en az 0,5–1 nm, gece daha fazla | Kıyıdan uzak durmak en güvenlisi |
| Nöbet | Sürekli dikkat | Vardiya sistemi, 15 dk'da bir 360° gözcülük |
Gece mesafe tahmini çok yanıltıcıdır. Bir fenerin görünür olması yakın olduğu anlamına gelmez; parlak şehir ışıkları fenerleri gizleyebilir. Fenerin karakteristiğini kronometre/sayarak doğrulayın.
Fenerler ve ışık karakteristikleri
Orta · IntermediateHaritada bir fener örn. "Fl(2) WR 10s 15m 12/9M" şeklinde yazılır: 2'li çakar, beyaz ve kırmızı sektörlü, periyot 10 saniye, yükseklik 15 m, menzil beyaz 12 nm / kırmızı 9 nm.
| Kısaltma | İngilizce | Anlamı |
|---|---|---|
| F | Fixed | Sabit, sürekli ışık |
| Fl | Flashing | Çakar: ışık süresi karanlıktan kısa |
| Fl(3) | Group flashing | Gruplu çakar: 3 çakış + uzun karanlık |
| LFl | Long flash | Uzun çakar: en az 2 sn ışık |
| Q | Quick | Hızlı çakar: dakikada 50–79 (genelde 60) |
| VQ | Very quick | Çok hızlı: dakikada 80–159 (genelde 100–120) |
| Oc | Occulting | Örtülü (ışık karanlıktan uzun, kısa kararmalar) |
| Iso | Isophase | Eşit süreli ışık ve karanlık |
| Mo(A) | Morse code | Mors harfi: A = · – |
| Al.WR | Alternating | Renk değiştiren |
Fl 5s #........#........# Fl(2) 10s #.#.........#.#......... Oc 4s #######.#######.#######. Iso 4s ####....####....####.... Q #.#.#.#.#.#.#.#.#.#.#.#. VQ ########################## (çok hızlı) LFl 10s ####............####........ Mo(A) #.###.......#.###.......
Beyaz sektör genellikle güvenli kanalı, kırmızı/yeşil sektörler tehlikeli tarafları gösterir. Haritada sektör sınırlarını kontrol edin; kırmızı sektöre girdiyseniz rotanızı düzeltin.
COLREG: temel kurallar
Orta · Intermediate| Kural | Konu | Özet |
|---|---|---|
| 5 | Gözcülük (Look-out) | Göz, kulak ve tüm uygun araçlarla (radar, AIS) her zaman uygun gözcülük. |
| 6 | Emniyetli hız | Görüş, trafik, manevra kabiliyeti, deniz durumuna göre zamanında durabilecek hız. |
| 7 | Çatışma tehlikesi | Yaklaşan geminin pusula kerterizi belirgin değişmiyorsa çatışma tehlikesi VARDIR. Şüphede tehlike var kabul edilir. |
| 8 | Çatışmayı önleme manevrası | Erken, kesin ve belirgin (büyük rota değişikliği) — karşı tarafın fark edeceği şekilde. |
| 12 | Yelkenliler | İskele kontralı (rüzgar iskeleden) sancak kontralıya yol verir. Aynı kontrada rüzgarüstündeki rüzgaraltındakine yol verir. İskele kontradaysanız ve diğerinin kontrasını belirleyemiyorsanız yol verin. |
| 13 | Geçme (Overtaking) | Geçen tekne, yelkenli olsa bile, geçilene yol verir (kıç feneri sektöründen, pupa 22,5° gerisinden yaklaşma). |
| 14 | Karşı karşıya (Head-on) | İki makineli gemi: her ikisi de sancağa döner. |
| 15 | Kesişme (Crossing) | Makineli gemiler: diğerini sancağında gören yol verir; mümkünse önünden geçmez. |
| 16 | Yol veren gemi | Erken ve büyük manevra ile iyice açık kal. |
| 17 | Yol hakkı olan gemi | Rota ve hızını korur; diğeri manevra yapmazsa kendisi manevra yapabilir, son anda yapmak ZORUNDADIR. Makineli gemide iskeleye dönüşten kaçının. |
| 18 | Sorumluluklar sırası | Makineli → yelkenli → balıkçı (ağla çalışan) → manevrası kısıtlı (RAM) → kumanda edilemeyen (NUC). Draft nedeniyle kısıtlı gemiyi engellemeyin. |
Motor çalışıyor ve yelken açıksa (motorsailing) makineli tekne sayılırsınız; gündüz baş tarafa ucu aşağı koni gösterin. Büyük gemiler dar kanalda ve trafik ayırım düzeninde (Kural 9 ve 10) manevra yapamaz: Yelkenli de olsanız onları engellemeyin.
RÜZGAR ↓ ↓ ↓
[A] iskele kontra [B] sancak kontra
(rüzgar sol taraftan) (rüzgar sağ taraftan)
\ /
\ /
\ > X < /
A, B'ye YOL VERİR (iskele kontra yol verir)Radar mantığı
İleri · AdvancedRadar mikrodalga darbeler gönderir ve yansıma süresinden mesafe, anten yönünden kerteriz bulur. Sis ve gece en değerli araçtır; AIS göndermeyen tekneleri, kayalıkları ve sağanakları (squall) görebilir.
- Head-up: ekranın üstü pruva. Kolay ama kerteriz pusulaya göre değişir.
- North-up: ekranın üstü kuzey; harita ile karşılaştırmak kolay (heading sensörü gerekir).
- EBL (Electronic Bearing Line): hedefe kerteriz. Kerteriz sabit + mesafe azalıyor = çatışma riski (Kural 7).
- VRM (Variable Range Marker): hedef mesafesi.
- Gain / Sea clutter / Rain clutter ayarları: fazla bastırma küçük hedefleri yok eder.
- Radar ufku: radar anteni ne kadar yüksekse o kadar uzağı görür; alçak küçük tekneler 2–4 nm'de bile zor görülebilir.
Radarsız teknede radar reflektörü takın. Ahşap/fiberglas küçük yelkenliler büyük gemilerin radarında çok zayıf görünür; AIS Class B vericisi en etkili görünürlük çözümüdür.
Elektronik harita mı, kağıt harita mı?
İleri · Advanced| Elektronik (OpenCPN, plotter, tablet) | Kağıt harita | |
|---|---|---|
| Avantaj | Canlı mevki, AIS, rota, alarm, zoom | Elektrik gerektirmez, arızalanmaz, büyük resmi gösterir |
| Risk | Güç/donanım arızası, yanlış zoom seviyesinde detay kaybı, eski veri | Güncelleme zor, mevki elle konur |
| Maliyet | NOAA ENC ücretsiz; diğer bölgeler ücretli olabilir | Pahalı, yer kaplar |
| Öneri | Ana seyir aracı | Okyanus geçişi için en az küçük ölçekli genel harita + kritik liman yaklaşma planları |
Elektronik haritada küçük ölçekli bir haritayı büyütmek (over-zoom) detay eklemez; kayalar gizli kalabilir. Daima uygun ölçekli harita hücresini kullanın ve emniyet konturu (safety contour) ayarlayın.
- COLREG 1972 (Uluslararası Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü), değişiklikleriyle
- IALA Maritime Buoyage System
- UKHO / Admiralty Symbols and Abbreviations (NP5011)
- Genel seyir el kitapları (coastal & offshore navigation)
Son gözden geçirme: 2026-10-01. Bu içerik eğitim amaçlıdır; resmi kılavuzlar, üretici el kitapları ve yerel kurallar önceliklidir.