Yelkenler, Arma ve Yelken Trimi

Sails, Rigging & Sail Trim — Yelken çeşitleri, sabit ve hareketli arma, camadan, rüzgar açılarına göre trim ayarları, ipçiklerin okunması ve sert havada yelkenin güç azaltma sırası.

Yelken çeşitleri

Başlangıç · Beginner
YelkenNe işe yararNot
Ana yelken (Mainsail)Direk arkasında, bumba üzerinde; ana güç ve dengeCamadanla küçültülür
Cenova (Genoa)Direğin önünde, direği geçen büyük ön yelkenGenelde sarma (furler) sistemli
Flok (Jib)Direği geçmeyen küçük ön yelkenOrsada verimli, sert havada iyi
Trinket (Staysail)İç baş stralyaya (inner forestay) basılan ön yelkenSert havada çok değerli (cutter rig)
Balon (Spinnaker)Simetrik, pupa/geniş apaz içinGönder (pole) gerekir; kalabalık ekip ister
Gennaker / AsimetrikGeniş apaz – pupa arası, asimetrikGönder gerekmez, kısa elle daha kolay
Code 0Hafif rüzgarda dar–geniş apazKendi sarma sistemiyle
Fırtına floku (Storm jib)Çok sert havada küçük, güçlü ön yelkenTuruncu/görünür renk
Fırtına yelkeni (Trysail)Ana yelken yerine, bumbasızAyrı ray önerilir
Yelken parçaları (Parts of a sail)
              HEAD (Baş / tepe köşe)
                 /|
                / |
               /  |
   LEECH      /   |  LUFF
   (Güngörmez/   |  (Orsa yakası,
    arka yaka)/  |   direğe/stralyaya
           /     |   bağlı ön kenar)
          /      |
         /  ana  |
        / yelken |
       /         |
      /__________|
  CLEW    FOOT    TACK
 (Iskota (Alt   (Karula / ön alt
  köşesi) yaka)  köşe)
Baş / tepe köşesi – Head
Karula (ön alt köşe) – Tack
Iskota köşesi – Clew
Orsa yakası (ön kenar) – Luff
Güngörmez / arka yaka – Leech
Alt yaka – Foot
Balen – Batten
Camadan matafiyonu – Reef point
Camadan gözü – Reef cringle

Seyir açıları (Points of sail)

Başlangıç · Beginner
Rüzgar gülü — rüzgar yukarıdan esiyor
                 RÜZGAR
                   |
                   v
          ÖLÜ BÖLGE (No-go zone)
         \   ~ ±40-45°   /
  ORSA    \             /    ORSA
 (Close-   \           /   (Close-
  hauled)   \    ^    /     hauled)
              \  |  /
 DAR APAZ  ---- [TEKNE] ----  DAR APAZ
 (Close reach)  /   \       (Close reach)
               /     \
 APAZ  ------ /       \ ------ APAZ
 (Beam reach) 90° rüzgar yanda
             /           \
 GENİŞ APAZ /             \ GENİŞ APAZ
 (Broad reach)             (Broad reach)
                  |
                PUPA (Running)
            rüzgar tam arkadan
Seyir açısıGerçek rüzgara açı (yaklaşık)Yelkenler
Orsa (Close-hauled)~40–50°Tam kasılı (sheeted in)
Dar apaz (Close reach)~60–75°Biraz laçka
Apaz (Beam reach)~90°Yarı laçka
Geniş apaz (Broad reach)~120–150°Çok laçka
Pupa (Running)~160–180°Tamamen açık, kavança riski

Temel kural: şüphedeysen ıskotayı LAÇKA et, yelken orsa yakasından titremeye (luffing) başlayana kadar; sonra titreme bitene kadar biraz geri kas. Doğru trim, titremeyen en laçka noktadır.

Sabit ve hareketli arma

Başlangıç · Beginner
Arma (Rig) — yandan görünüş
                 ||<- DİREK (Mast)
     BAŞ STRALYA /|| \  PUPA STRALYA
     (Forestay) / ||  \ (Backstay)
               /  ||   \
   cenova     /   ||    \
   (furler)  /    ||-----\--- ÇARMIH (Shrouds)
            /     ||  ANA \    yanlarda, landalara
           /    -=||=-     \   (chainplates) bağlı
          /       || YELKEN \
         /        ||=========\=== BUMBA (Boom)
        /        /||  vang    \
  ~~~~~[PRUVA]~~~~||~~~~~~~~~[KIÇ]~~~~~
              güverte
  Gurcatalar: direk ortasında
  (spreaders) çarmıhları açan kollar
Sabit arma (Standing)Görevi
Baş stralya (Forestay)Direği öne tutar; cenova sarma sistemi üzerindedir
Pupa stralya (Backstay)Direği arkaya tutar; gerilince direği büker, ana yelkeni düzleştirir
Çarmıhlar (Shrouds)Direği yanlara tutar (üst/alt, cap/lower shrouds)
Gurcata (Spreaders)Çarmıh açısını açar
Liftin / liftin uskuru (Turnbuckle)Çarmıh gerginliğini ayarlar
Çarmıh landası (Chainplate)Çarmıhı gövdeye bağlayan metal plaka
Hareketli arma (Running)Görevi
Mandar (Halyard)Yelkeni yukarı çeker (fora)
Iskota (Sheet)Yelkenin açısını ayarlar
Vang / bumba baskısı (Boom vang / kicker)Bumbayı aşağı tutar, güngörmez gerginliği
Traveler (Ana ıskota arabası)Ana yelken açısını bumba yüksekliği değişmeden ayarlar
Outhaul (Alt yaka gergisi)Ana yelken altını gerer: daha düz/daha torbalı
CunninghamOrsa yakasını gerer, torbayı (draft) öne alır
Ayarlı pupa stralya (Backstay adjuster)Direk bükümü, baş stralya gerginliği
Camadan halatları (Reef lines)Camadan için yaka ve ıskota köşesini aşağı çeker

Arma kontrolü (Rig inspection)

Orta · Intermediate

Uzun seyir öncesi ve okyanus geçişlerinde ~her 1000 mil ya da ayda bir arma kontrolü yap. Direğe çıkarak (bosun's chair) üst bağlantıları gör; dürbünle kontrol yetersiz kalabilir.

✅ Güverte seviyesi
✅ Direk üstü (aloft)

Paslanmaz tel ve terminallerin ömrü sınırlıdır (çoğu sigorta/riggerin önerisi yaklaşık 10–15 yıl, tropik ve yoğun kullanımda daha kısa). Paslanmaz çelik dışarıdan sağlam görünüp aniden kırılabilir.

Camadan (Reefing)

Orta · Intermediate
Camadan kuralları

1) Aklına geldiyse camadan zamanı geçmiştir. 2) Geceye girmeden önce camadan vur. 3) Camadanı açmak, vurmaktan kolaydır. 4) Tekne çok yatıyor, dümen ağırlaşıyor ve orsalamaya zorluyorsa yelken fazladır.

Gerçek rüzgar (yaklaşık, orta boy cruiser)Ana yelkenCenova
0–15 knTamTam
15–20 kn1. camadanTam veya hafif sarılı
20–25 kn1.–2. camadan%60–70 sarılı veya trinket
25–30 kn2.–3. camadanKüçük cenova / trinket
30+ kn3. camadan / trysailFırtına floku / trinket

Tablo tekneye ve deniz durumuna göre değişir. Pupada görünen rüzgar düşük olduğu için yanılabilirsin: dönüp orsaya geçeceksen önceden küçült.

Bağlamalı camadan adım adım (Slab reefing)

  1. Tekneyi orsa ile dar apaz arasına getir; mümkünse cenovayı biraz sar, otopilot/rüzgar dümeni dümende.
  2. Ana ıskotayı ve traveler'ı laçka et, vang'i laçka et (bumba kalkabilsin).
  3. Topenantı (topping lift) biraz al / bumbayı destekle (rigid vang varsa gerekmez).
  4. Mandarı işaretli noktaya kadar indir (önceden mandara işaret koy).
  5. Ön camadan gözünü (tack cringle) camadan kancasına tak veya karula camadan halatını al.
  6. Mandarı tekrar sıkıca vur: orsa yakası gergin olsun.
  7. Arka camadan halatını (reef line / clew pennant) kas: ıskota köşesi bumbaya otursun ve biraz arkaya gerilsin.
  8. Topenantı laçka et, vang ve ana ıskotayı tekrar ayarla.
  9. Ara matafiyonları (reef points) bağlarsan sadece yelkenin altındaki torbayı toplamak için bağla, bumbaya sıkı bağlama (yükü taşıyan halatlardır, matafiyonlar değil).

Mandarı indirmeden önce ana yelken laçka değilse yelken torbası balenleri gurcatalara/çarmıhlara bastırır. Önce rüzgarı yelkenden boşalt.

Trim temelleri: ipçikler, torba, twist

Orta · Intermediate
Ön yelken ipçikleri (Jib telltales)
  Rüzgar --->     ön yelkenin orsa yakası
                     |
   RÜZGARALTI ipçik  |  RÜZGARÜSTÜ ipçik
   (leeward/outside) | (windward/inside)

  1) İKİSİ DE DÜZ ARKAYA AKIYOR  ==  ==   -> DOĞRU TRİM
  2) İÇ (rüzgarüstü) KALKIYOR    ~~  ==
     -> Fazla orsa / yelken laçka: ISKOTAYI KAS veya BAŞI DÜŞ
  3) DIŞ (rüzgaraltı) DÜŞÜYOR    ==  ~~
     -> Fazla kasık / fazla düşük: ISKOTAYI LAÇKA ET veya ORSALA

  Hatırlatma (yekeli teknede): YEKEYİ titreyen
  ipçiğin olduğu tarafa doğru hareket ettir.
  • Torba (draft): yelkenin en derin noktası. Orsada ~%40–50 (yaka ile güngörmez arasında) civarı istenir. Rüzgar artınca torba arkaya kayar — Cunningham/mandarla öne al.
  • Twist: yelkenin üst kısmının alt kısma göre açılması. Az twist = güç, çok twist = güç azaltma. Güngörmez (leech) ipçiği: ana yelkenin balen cebindeki ipçik çoğu zaman akmalı; sürekli arkasında saklanıyorsa çok kasık.
  • Cenova arabası (genoa car): öne alınca yelkenin alt kısmı torbalı, üst az twist. Arkaya alınca alt düzleşir, üst açılır (twist artar).
  • Üst ve alt ipçikler aynı anda kalkmıyorsa twist yanlış: üst önce kalkıyorsa arabayı öne al; alt önce kalkıyorsa arabayı arkaya al.
Ana yelken twist (yukarıdan bakış)
  Az twist (güçlü)           Çok twist (güç azaltır)
       tepe                      tepe
       \                           \___
        \                               \___
  bumba  \  (paralel)        bumba \       (açık)
          \                         \
  Vang/ıskota kasık          Vang/ıskota laçka

Seyir açısına göre trim ayarları

Orta · Intermediate
AyarOrsa (Close-hauled)Dar apaz (Close reach)Apaz (Beam reach)
Ana ıskota (Mainsheet)Kasık, bumba ~orta hattaBiraz laçkaYarı laçka
TravelerOrta / hafif rüzgarüstü; sertte rüzgaraltınaBiraz rüzgaraltıRüzgaraltı uca yakın
VangHafif (ıskota kontrol eder); sertte sıkOrtaOrta-sık (bumba kalkmasın)
OuthaulSıkı (düz yelken); hafif rüzgarda biraz laçkaOrtaLaçka (daha torbalı)
CunninghamRüzgar artınca sıkHafifLaçka
Cenova ıskotasıKasık, yelken gurcataya değmeyecek kadarBiraz laçkaLaçka
Cenova arabasıOrta (ipçikler aynı anda)Biraz öneÖne (veya barber hauler ile dışarı)
AyarGeniş apaz (Broad reach)Pupa (Running)
Ana ıskotaÇok laçka; yelken çarmıhlara yakınTam laçka, bumba çarmıha değmesin
TravelerRüzgaraltı uçRüzgaraltı uç
VangSIKI — bumbanın kalkıp twist yapmasını önlerSIKI — kontrolsüz kavançayı azaltır
OuthaulLaçka (torbalı)Laçka
CunninghamLaçkaLaçka
Cenova ıskotasıLaçka; ana yelkenin gölgesinde çöküyorsaGönderle karşı tarafa (wing-on-wing) veya sar
Cenova arabasıÖneGönder kullanılıyorsa önemsiz
PreventerÖnerilirMUTLAKA

Hafif rüzgar: yelkenleri daha torbalı (outhaul, mandar, Cunningham laçka), twist biraz fazla. Sert rüzgar: düz yelken (hepsi sıkı), traveler rüzgaraltına, twist artır.

Sert havada güç azaltma sırası (Heavy-air depower)

İleri · Advanced
  1. Pupa stralyayı sık (varsa): direk bükülür, ana yelken düzleşir, baş stralya gerilir.
  2. Outhaul ve Cunningham'ı sık: yelken düzleşir, torba öne gelir.
  3. Traveler'ı rüzgaraltına indir: bumba açılır, yatma azalır, ıskota gerginliği aynı kalır.
  4. Ana ıskotayı biraz laçka et → twist artar, üstten güç boşalır.
  5. Cenova arabasını arkaya al: cenovanın üstü açılır.
  6. Cenovayı kısmen sar (sarma sırasında arabayı öne taşı).
  7. Ana yelkene camadan vur (1., sonra 2., 3.).
  8. Trinket / fırtına floku + 3. camadan veya trysail.
  9. Hâlâ fazlaysa: yelkenleri indir, kapa (heave-to) veya rüzgar önünde koş (drogue) — Güvenlik bölümüne bak.

Denge: ana yelkeni çok küçültüp büyük cenova bırakırsan tekne başı düşer (lee helm); büyük ana + küçük ön yelken tekneyi orsalatır (weather helm). Hafif weather helm (dümen 3–5°) idealdir; rüzgar dümeni de böyle en iyi çalışır.

Pupa seyri: preventer, wing-on-wing, gönder

İleri · Advanced
Preventer (Kontrolsüz kavançayı önleme)

Geniş apaz ve pupada istem dışı kavança (accidental gybe) bumbayı büyük hızla karşıya savurur: ciddi kafa yaralanmalarına, ölüme, arma hasarına yol açabilir. Okyanusta pupa seyrinde PREVENTER HER ZAMAN TAKILI olmalı.

Preventer düzeni
  [BUMBA UCU]===============[KAZIK]
       |
       | preventer halatı
       v
  [PRUVA KASNAĞI / baş babası] (bow block / cleat)
       |
       +------> kokpite geri (kokpitten bırakılabilir)

 Kural: bumba UCUNDAN bağla (bumba ortasından bağlamak
 bumbayı kırabilir). Kokpitten bırakılabilir olmalı.
  • Wing-on-wing (kelebek / ayrık seyir): ana yelken bir tarafta, cenova gönderle diğer tarafta. Rüzgar tam pupadan ±10–15° iken stabildir.
  • Gönder (whisker pole / spinnaker pole) ile cenovayı açmak dalgada çökme ve çarpmayı önler. Gönder için topenant, aşağı tutucu (downhaul/foreguy) ve arka tutucu (afterguy) kullan: üç yönden sabit olsun.
  • Pupada yalpa (rolling) için: yelken alanını azaltmak yerine biraz geniş apaza dönmek (~150–160°) çoğu zaman daha rahattır ve rüzgar dümeni de daha iyi çalışır.
  • Twin headsails (iki ön yelken, iki gönder): uzun pasat seyirlerinde ana yelkensiz, sakin ve sağlam seçenek.
  • Kavança kontrollü yapılır: ana ıskotayı içeri al, preventeri bırak, dümeni yavaşça çevir, bumba geçince ıskotayı kontrollü ver, yeni tarafta preventeri bağla.
✅ Pupa seyri güvenlik

Yelken bakımı ve yedekler

İleri · Advanced
  • UV en büyük düşman: sarılı cenovanın UV koruma şeridini ve ana yelken kılıfını (sail cover / stack pack) kullan.
  • Çırpınma (flogging) yelkeni hızla bozar; gereksiz titretme.
  • Gurcata ve çarmıh temas noktalarına yama (chafe patch) yap.
  • Dikiş kontrolü: özellikle güngörmez, balen cepleri ve köşeler.
  • Tuzlu yelkeni mümkünse tatlı suyla durula ve kurut; ıslak sarılı bırakma (küf).
✅ Yelken tamir seti
Referanslar
  • RYA Sail Trim Handbook
  • Ivar Dedekam — Sail & Rig Tuning
  • Lin & Larry Pardey — Storm Tactics Handbook
  • Beth Leonard — The Voyager's Handbook

Son gözden geçirme: 2026-10-01. Bu içerik eğitim amaçlıdır; resmi kılavuzlar, üretici el kitapları ve yerel kurallar önceliklidir.