Yelkenler, Arma ve Yelken Trimi
Sails, Rigging & Sail Trim — Yelken çeşitleri, sabit ve hareketli arma, camadan, rüzgar açılarına göre trim ayarları, ipçiklerin okunması ve sert havada yelkenin güç azaltma sırası.
Yelken çeşitleri
Başlangıç · Beginner| Yelken | Ne işe yarar | Not |
|---|---|---|
| Ana yelken (Mainsail) | Direk arkasında, bumba üzerinde; ana güç ve denge | Camadanla küçültülür |
| Cenova (Genoa) | Direğin önünde, direği geçen büyük ön yelken | Genelde sarma (furler) sistemli |
| Flok (Jib) | Direği geçmeyen küçük ön yelken | Orsada verimli, sert havada iyi |
| Trinket (Staysail) | İç baş stralyaya (inner forestay) basılan ön yelken | Sert havada çok değerli (cutter rig) |
| Balon (Spinnaker) | Simetrik, pupa/geniş apaz için | Gönder (pole) gerekir; kalabalık ekip ister |
| Gennaker / Asimetrik | Geniş apaz – pupa arası, asimetrik | Gönder gerekmez, kısa elle daha kolay |
| Code 0 | Hafif rüzgarda dar–geniş apaz | Kendi sarma sistemiyle |
| Fırtına floku (Storm jib) | Çok sert havada küçük, güçlü ön yelken | Turuncu/görünür renk |
| Fırtına yelkeni (Trysail) | Ana yelken yerine, bumbasız | Ayrı ray önerilir |
HEAD (Baş / tepe köşe)
/|
/ |
/ |
LEECH / | LUFF
(Güngörmez/ | (Orsa yakası,
arka yaka)/ | direğe/stralyaya
/ | bağlı ön kenar)
/ |
/ ana |
/ yelken |
/ |
/__________|
CLEW FOOT TACK
(Iskota (Alt (Karula / ön alt
köşesi) yaka) köşe)Seyir açıları (Points of sail)
Başlangıç · Beginner RÜZGAR
|
v
ÖLÜ BÖLGE (No-go zone)
\ ~ ±40-45° /
ORSA \ / ORSA
(Close- \ / (Close-
hauled) \ ^ / hauled)
\ | /
DAR APAZ ---- [TEKNE] ---- DAR APAZ
(Close reach) / \ (Close reach)
/ \
APAZ ------ / \ ------ APAZ
(Beam reach) 90° rüzgar yanda
/ \
GENİŞ APAZ / \ GENİŞ APAZ
(Broad reach) (Broad reach)
|
PUPA (Running)
rüzgar tam arkadan| Seyir açısı | Gerçek rüzgara açı (yaklaşık) | Yelkenler |
|---|---|---|
| Orsa (Close-hauled) | ~40–50° | Tam kasılı (sheeted in) |
| Dar apaz (Close reach) | ~60–75° | Biraz laçka |
| Apaz (Beam reach) | ~90° | Yarı laçka |
| Geniş apaz (Broad reach) | ~120–150° | Çok laçka |
| Pupa (Running) | ~160–180° | Tamamen açık, kavança riski |
Temel kural: şüphedeysen ıskotayı LAÇKA et, yelken orsa yakasından titremeye (luffing) başlayana kadar; sonra titreme bitene kadar biraz geri kas. Doğru trim, titremeyen en laçka noktadır.
Sabit ve hareketli arma
Başlangıç · Beginner ||<- DİREK (Mast)
BAŞ STRALYA /|| \ PUPA STRALYA
(Forestay) / || \ (Backstay)
/ || \
cenova / || \
(furler) / ||-----\--- ÇARMIH (Shrouds)
/ || ANA \ yanlarda, landalara
/ -=||=- \ (chainplates) bağlı
/ || YELKEN \
/ ||=========\=== BUMBA (Boom)
/ /|| vang \
~~~~~[PRUVA]~~~~||~~~~~~~~~[KIÇ]~~~~~
güverte
Gurcatalar: direk ortasında
(spreaders) çarmıhları açan kollar| Sabit arma (Standing) | Görevi |
|---|---|
| Baş stralya (Forestay) | Direği öne tutar; cenova sarma sistemi üzerindedir |
| Pupa stralya (Backstay) | Direği arkaya tutar; gerilince direği büker, ana yelkeni düzleştirir |
| Çarmıhlar (Shrouds) | Direği yanlara tutar (üst/alt, cap/lower shrouds) |
| Gurcata (Spreaders) | Çarmıh açısını açar |
| Liftin / liftin uskuru (Turnbuckle) | Çarmıh gerginliğini ayarlar |
| Çarmıh landası (Chainplate) | Çarmıhı gövdeye bağlayan metal plaka |
| Hareketli arma (Running) | Görevi |
|---|---|
| Mandar (Halyard) | Yelkeni yukarı çeker (fora) |
| Iskota (Sheet) | Yelkenin açısını ayarlar |
| Vang / bumba baskısı (Boom vang / kicker) | Bumbayı aşağı tutar, güngörmez gerginliği |
| Traveler (Ana ıskota arabası) | Ana yelken açısını bumba yüksekliği değişmeden ayarlar |
| Outhaul (Alt yaka gergisi) | Ana yelken altını gerer: daha düz/daha torbalı |
| Cunningham | Orsa yakasını gerer, torbayı (draft) öne alır |
| Ayarlı pupa stralya (Backstay adjuster) | Direk bükümü, baş stralya gerginliği |
| Camadan halatları (Reef lines) | Camadan için yaka ve ıskota köşesini aşağı çeker |
Arma kontrolü (Rig inspection)
Orta · IntermediateUzun seyir öncesi ve okyanus geçişlerinde ~her 1000 mil ya da ayda bir arma kontrolü yap. Direğe çıkarak (bosun's chair) üst bağlantıları gör; dürbünle kontrol yetersiz kalabilir.
Paslanmaz tel ve terminallerin ömrü sınırlıdır (çoğu sigorta/riggerin önerisi yaklaşık 10–15 yıl, tropik ve yoğun kullanımda daha kısa). Paslanmaz çelik dışarıdan sağlam görünüp aniden kırılabilir.
Camadan (Reefing)
Orta · Intermediate1) Aklına geldiyse camadan zamanı geçmiştir. 2) Geceye girmeden önce camadan vur. 3) Camadanı açmak, vurmaktan kolaydır. 4) Tekne çok yatıyor, dümen ağırlaşıyor ve orsalamaya zorluyorsa yelken fazladır.
| Gerçek rüzgar (yaklaşık, orta boy cruiser) | Ana yelken | Cenova |
|---|---|---|
| 0–15 kn | Tam | Tam |
| 15–20 kn | 1. camadan | Tam veya hafif sarılı |
| 20–25 kn | 1.–2. camadan | %60–70 sarılı veya trinket |
| 25–30 kn | 2.–3. camadan | Küçük cenova / trinket |
| 30+ kn | 3. camadan / trysail | Fırtına floku / trinket |
Tablo tekneye ve deniz durumuna göre değişir. Pupada görünen rüzgar düşük olduğu için yanılabilirsin: dönüp orsaya geçeceksen önceden küçült.
Bağlamalı camadan adım adım (Slab reefing)
- Tekneyi orsa ile dar apaz arasına getir; mümkünse cenovayı biraz sar, otopilot/rüzgar dümeni dümende.
- Ana ıskotayı ve traveler'ı laçka et, vang'i laçka et (bumba kalkabilsin).
- Topenantı (topping lift) biraz al / bumbayı destekle (rigid vang varsa gerekmez).
- Mandarı işaretli noktaya kadar indir (önceden mandara işaret koy).
- Ön camadan gözünü (tack cringle) camadan kancasına tak veya karula camadan halatını al.
- Mandarı tekrar sıkıca vur: orsa yakası gergin olsun.
- Arka camadan halatını (reef line / clew pennant) kas: ıskota köşesi bumbaya otursun ve biraz arkaya gerilsin.
- Topenantı laçka et, vang ve ana ıskotayı tekrar ayarla.
- Ara matafiyonları (reef points) bağlarsan sadece yelkenin altındaki torbayı toplamak için bağla, bumbaya sıkı bağlama (yükü taşıyan halatlardır, matafiyonlar değil).
Mandarı indirmeden önce ana yelken laçka değilse yelken torbası balenleri gurcatalara/çarmıhlara bastırır. Önce rüzgarı yelkenden boşalt.
Trim temelleri: ipçikler, torba, twist
Orta · Intermediate Rüzgar ---> ön yelkenin orsa yakası
|
RÜZGARALTI ipçik | RÜZGARÜSTÜ ipçik
(leeward/outside) | (windward/inside)
1) İKİSİ DE DÜZ ARKAYA AKIYOR == == -> DOĞRU TRİM
2) İÇ (rüzgarüstü) KALKIYOR ~~ ==
-> Fazla orsa / yelken laçka: ISKOTAYI KAS veya BAŞI DÜŞ
3) DIŞ (rüzgaraltı) DÜŞÜYOR == ~~
-> Fazla kasık / fazla düşük: ISKOTAYI LAÇKA ET veya ORSALA
Hatırlatma (yekeli teknede): YEKEYİ titreyen
ipçiğin olduğu tarafa doğru hareket ettir.- Torba (draft): yelkenin en derin noktası. Orsada ~%40–50 (yaka ile güngörmez arasında) civarı istenir. Rüzgar artınca torba arkaya kayar — Cunningham/mandarla öne al.
- Twist: yelkenin üst kısmının alt kısma göre açılması. Az twist = güç, çok twist = güç azaltma. Güngörmez (leech) ipçiği: ana yelkenin balen cebindeki ipçik çoğu zaman akmalı; sürekli arkasında saklanıyorsa çok kasık.
- Cenova arabası (genoa car): öne alınca yelkenin alt kısmı torbalı, üst az twist. Arkaya alınca alt düzleşir, üst açılır (twist artar).
- Üst ve alt ipçikler aynı anda kalkmıyorsa twist yanlış: üst önce kalkıyorsa arabayı öne al; alt önce kalkıyorsa arabayı arkaya al.
Az twist (güçlü) Çok twist (güç azaltır)
tepe tepe
\ \___
\ \___
bumba \ (paralel) bumba \ (açık)
\ \
Vang/ıskota kasık Vang/ıskota laçkaSeyir açısına göre trim ayarları
Orta · Intermediate| Ayar | Orsa (Close-hauled) | Dar apaz (Close reach) | Apaz (Beam reach) |
|---|---|---|---|
| Ana ıskota (Mainsheet) | Kasık, bumba ~orta hatta | Biraz laçka | Yarı laçka |
| Traveler | Orta / hafif rüzgarüstü; sertte rüzgaraltına | Biraz rüzgaraltı | Rüzgaraltı uca yakın |
| Vang | Hafif (ıskota kontrol eder); sertte sık | Orta | Orta-sık (bumba kalkmasın) |
| Outhaul | Sıkı (düz yelken); hafif rüzgarda biraz laçka | Orta | Laçka (daha torbalı) |
| Cunningham | Rüzgar artınca sık | Hafif | Laçka |
| Cenova ıskotası | Kasık, yelken gurcataya değmeyecek kadar | Biraz laçka | Laçka |
| Cenova arabası | Orta (ipçikler aynı anda) | Biraz öne | Öne (veya barber hauler ile dışarı) |
| Ayar | Geniş apaz (Broad reach) | Pupa (Running) |
|---|---|---|
| Ana ıskota | Çok laçka; yelken çarmıhlara yakın | Tam laçka, bumba çarmıha değmesin |
| Traveler | Rüzgaraltı uç | Rüzgaraltı uç |
| Vang | SIKI — bumbanın kalkıp twist yapmasını önler | SIKI — kontrolsüz kavançayı azaltır |
| Outhaul | Laçka (torbalı) | Laçka |
| Cunningham | Laçka | Laçka |
| Cenova ıskotası | Laçka; ana yelkenin gölgesinde çöküyorsa | Gönderle karşı tarafa (wing-on-wing) veya sar |
| Cenova arabası | Öne | Gönder kullanılıyorsa önemsiz |
| Preventer | Önerilir | MUTLAKA |
Hafif rüzgar: yelkenleri daha torbalı (outhaul, mandar, Cunningham laçka), twist biraz fazla. Sert rüzgar: düz yelken (hepsi sıkı), traveler rüzgaraltına, twist artır.
Sert havada güç azaltma sırası (Heavy-air depower)
İleri · Advanced- Pupa stralyayı sık (varsa): direk bükülür, ana yelken düzleşir, baş stralya gerilir.
- Outhaul ve Cunningham'ı sık: yelken düzleşir, torba öne gelir.
- Traveler'ı rüzgaraltına indir: bumba açılır, yatma azalır, ıskota gerginliği aynı kalır.
- Ana ıskotayı biraz laçka et → twist artar, üstten güç boşalır.
- Cenova arabasını arkaya al: cenovanın üstü açılır.
- Cenovayı kısmen sar (sarma sırasında arabayı öne taşı).
- Ana yelkene camadan vur (1., sonra 2., 3.).
- Trinket / fırtına floku + 3. camadan veya trysail.
- Hâlâ fazlaysa: yelkenleri indir, kapa (heave-to) veya rüzgar önünde koş (drogue) — Güvenlik bölümüne bak.
Denge: ana yelkeni çok küçültüp büyük cenova bırakırsan tekne başı düşer (lee helm); büyük ana + küçük ön yelken tekneyi orsalatır (weather helm). Hafif weather helm (dümen 3–5°) idealdir; rüzgar dümeni de böyle en iyi çalışır.
Pupa seyri: preventer, wing-on-wing, gönder
İleri · AdvancedGeniş apaz ve pupada istem dışı kavança (accidental gybe) bumbayı büyük hızla karşıya savurur: ciddi kafa yaralanmalarına, ölüme, arma hasarına yol açabilir. Okyanusta pupa seyrinde PREVENTER HER ZAMAN TAKILI olmalı.
[BUMBA UCU]===============[KAZIK]
|
| preventer halatı
v
[PRUVA KASNAĞI / baş babası] (bow block / cleat)
|
+------> kokpite geri (kokpitten bırakılabilir)
Kural: bumba UCUNDAN bağla (bumba ortasından bağlamak
bumbayı kırabilir). Kokpitten bırakılabilir olmalı.- Wing-on-wing (kelebek / ayrık seyir): ana yelken bir tarafta, cenova gönderle diğer tarafta. Rüzgar tam pupadan ±10–15° iken stabildir.
- Gönder (whisker pole / spinnaker pole) ile cenovayı açmak dalgada çökme ve çarpmayı önler. Gönder için topenant, aşağı tutucu (downhaul/foreguy) ve arka tutucu (afterguy) kullan: üç yönden sabit olsun.
- Pupada yalpa (rolling) için: yelken alanını azaltmak yerine biraz geniş apaza dönmek (~150–160°) çoğu zaman daha rahattır ve rüzgar dümeni de daha iyi çalışır.
- Twin headsails (iki ön yelken, iki gönder): uzun pasat seyirlerinde ana yelkensiz, sakin ve sağlam seçenek.
- Kavança kontrollü yapılır: ana ıskotayı içeri al, preventeri bırak, dümeni yavaşça çevir, bumba geçince ıskotayı kontrollü ver, yeni tarafta preventeri bağla.
Yelken bakımı ve yedekler
İleri · Advanced- UV en büyük düşman: sarılı cenovanın UV koruma şeridini ve ana yelken kılıfını (sail cover / stack pack) kullan.
- Çırpınma (flogging) yelkeni hızla bozar; gereksiz titretme.
- Gurcata ve çarmıh temas noktalarına yama (chafe patch) yap.
- Dikiş kontrolü: özellikle güngörmez, balen cepleri ve köşeler.
- Tuzlu yelkeni mümkünse tatlı suyla durula ve kurut; ıslak sarılı bırakma (küf).
- RYA Sail Trim Handbook
- Ivar Dedekam — Sail & Rig Tuning
- Lin & Larry Pardey — Storm Tactics Handbook
- Beth Leonard — The Voyager's Handbook
Son gözden geçirme: 2026-10-01. Bu içerik eğitim amaçlıdır; resmi kılavuzlar, üretici el kitapları ve yerel kurallar önceliklidir.