Elektrik Sistemi: Akü, Güneş, Şarj ve Kablolama
Boat Electrical Systems: Batteries, Solar, Charging & Wiring — Akü tipleri ve kullanılabilir kapasite, güneş paneli ve MPPT, alternatör şarjı, sahil elektriği, inverter, sigorta, kablo kesiti ve gerilim düşümü hesabı, enerji bütçesi ve arıza giderme.
Enerji sistemi genel bakış
Başlangıç · BeginnerTeknede elektrik bir bütçedir: güneş, rüzgar jeneratörü, alternatör ve sahil elektriği aküyü doldurur; cihazlar boşaltır. Demirde internet ve marina yokken bu dengeyi kendin yönetirsin.
[GÜNEŞ PANELİ] [ALTERNATÖR] [SAHİL ELEKTRİĞİ]
(Solar) (motor) (Shore power 230V AC)
| | |
v v v
[MPPT] [REGÜLATÖR / [AKÜ ŞARJ CİHAZI]
DC-DC şarj] (battery charger)
| | |
+----------------+------------------+
|
v
================================
| AKÜ GRUBU |
| (Battery bank) 12 V |
================================
| [ANA SİGORTA] (yakın!)
| [SHUNT] (akü monitörü)
| [ANA ŞALTER]
v
DC BUS (dağıtım panosu)
|
+── VHF
+── GPS / Plotter
+── AIS
+── Seyir fenerleri (Lights)
+── Buzdolabı (Fridge)
+── Enstrümanlar (Instruments)
+── Otopilot
+── Sintine pompası (doğrudan, sigortalı)
+── [INVERTER] --> 230 V AC prizlerAkü tipleri ve kullanılabilir kapasite
Başlangıç · Beginner| Tip | Kullanılabilir kapasite | Ömür (döngü, yaklaşık) | Not |
|---|---|---|---|
| Sulu kurşun asit (Flooded) | ~%50 | 300–800 | Ucuz; su eklemek gerekir, gaz çıkarır |
| AGM | ~%50 | 400–1000 | Bakımsız, sızdırmaz |
| Jel (Gel) | ~%50 | 500–1200 | Yavaş şarj sever, yüksek voltaja hassas |
| Lityum demir fosfat (LiFePO4) | ~%80–90 | 2000–5000+ | Hafif, hızlı şarj; BMS şart, pahalı ilk yatırım |
200 Ah kurşun asit akü ≈ 100 Ah kullanılabilir. 200 Ah LiFePO4 ≈ 160–180 Ah kullanılabilir. Kurşun aküleri sürekli %50 altına indirmek ve tam doldurmadan bırakmak (sülfatlaşma) ömrü kısaltır.
| Dinlenme voltajı (12 V kurşun asit, yaklaşık) | Doluluk |
|---|---|
| 12.7 V | %100 |
| 12.5 V | ~%80 |
| 12.4 V | ~%70 |
| 12.2 V | ~%50 |
| 12.0 V | ~%25 |
| 11.8 V | Boş |
Voltajla doluluk okuma kurşun asitte ancak akü birkaç saat dinlendikten sonra anlamlıdır. LiFePO4'te voltaj eğrisi çok düz olduğundan doluluk için mutlaka shunt'lı akü monitörü kullan.
Güneş paneli: MPPT ve PWM
Orta · Intermediate| PWM | MPPT | |
|---|---|---|
| Çalışma | Paneli doğrudan aküye bağlar/keser | Panel voltajını akım artışına çevirir |
| Verim | Daha düşük; panel akü voltajında çalışır | Tipik olarak ~%10–30 daha fazla enerji (soğuk/bulutlu günde fark büyür) |
| Panel voltajı | Akü voltajına yakın panel (36 hücre) | Yüksek voltaj panel kullanılabilir (seri bağlama) |
| Fiyat | Ucuz | Daha pahalı |
| Öneri | Çok küçük sistem (≤ 50 W) | Cruiser için standart seçim |
- Kaba hesap (Akdeniz yazı): günlük üretim ≈ panel Watt × 4–5 saat eşdeğer tam güneş × ~0.7 (kayıplar, açı). Örn. 300 W → ~840–1050 Wh ≈ 70–85 Ah (12 V). Kış ve gölgede çok daha az.
- GÖLGE düşmanıdır: direk, bumba gölgesi tek hücreye düşse bile panel gücü ciddi düşer. Paneller ayrı MPPT'lerle veya paralel bağlanırsa gölge etkisi azalır.
- Paneli MPPT'ye, MPPT'yi aküye kısa ve kalın kabloyla bağla; MPPT–akü arasına sigorta koy.
- Bağlantı sırası (çoğu üretici): önce AKÜYÜ MPPT'ye bağla, sonra paneli. Sökerken tersi.
Alternatör şarjı, sahil elektriği, inverter
Orta · Intermediate- Standart alternatör regülatörü kurşun asit için ~14.0–14.4 V'ta sabit çalışır; aküler büyükse tam doldurmak saatler sürer. Harici akıllı regülatör (external smart regulator) şarjı hızlandırır.
- LiFePO4 + alternatör: lityum akü çok düşük iç dirençle alternatörün verebileceği tüm akımı çeker; alternatör sürekli tam yükte aşırı ısınıp yanabilir. Çözüm: DC-DC şarj cihazı (DC-DC charger) veya sıcaklık sensörlü harici regülatör ile akımı sınırla.
- LiFePO4 BMS aküyü aniden keserse (yüksek voltaj/sıcaklık) alternatör yükü aniden kaybeder ve voltaj sıçraması (load dump) alternatör diyotlarını yakabilir. Koruma için alternatör tarafında bir kurşun asit marş aküsü bağlı kalması veya alternatör koruma cihazı (Alternator Protection Device) önerilir.
- Sahil elektriği (230 V AC): marina kablosu → tekne girişi (inlet) → kaçak akım rölesi (RCD/ELCB) + ana sigorta → şarj cihazı ve prizler.
- Galvanik izolatör (galvanic isolator) veya izolasyon trafosu: sahil elektriğinin topraklama hattı üzerinden komşu teknelerle oluşan galvanik akımı keser; çinko anotlarını ve pervaneni korur.
- Inverter: 12 V DC'yi 230 V AC'ye çevirir. Saf sinüs (pure sine) tercih et. 1000 W AC yük, 12 V'tan ~90–100 A çeker (kayıplarla) — inverter kablosu kalın ve aküye yakın olmalı.
| DC yükler (12 V) | AC yükler (230 V, inverter/sahil) |
|---|---|
| VHF, GPS, AIS, plotter, enstrümanlar | Laptop şarjı (veya 12 V adaptör daha verimli) |
| Seyir fenerleri, LED aydınlatma | Elektrikli su ısıtıcısı, saç kurutma (çok yüksek tüketim) |
| Buzdolabı kompresörü, su pompası | Elektrikli alet (matkap, dremel) |
| Otopilot, sintine pompası | Mikrodalga, indüksiyon ocak (lityum + büyük inverter gerekir) |
Mümkün olan her şeyi 12 V DC'den doğrudan çalıştır (USB şarj, laptop için 12 V adaptör). Inverter kendisi de boşta ~0.5–2 A tüketir; kullanmadığında kapat.
Günlük enerji bütçesi
Orta · IntermediateCihaz tüketimleri modele ve kullanım şekline göre çok değişir. Kendi cihazlarının etiketini ve akü monitörü ölçümlerini esas al.
| Cihaz | Akım (A, yaklaşık) | Saat/gün | Ah/gün (yaklaşık) |
|---|---|---|---|
| Buzdolabı (kompresör, ortalama) | ~4 A çalışırken | ~%30–50 çalışma | 30–50 |
| Seyir fenerleri LED (tricolor) | 0.2–0.5 | 10 | 2–5 |
| Demir feneri LED | 0.1–0.3 | 10 | 1–3 |
| VHF dinlemede | 0.3–0.5 | 24 | 7–12 |
| AIS transponder | 0.2–0.5 | 24 | 5–12 |
| Plotter / ekran | 1–2 | 8–12 (seyirde) | 8–24 |
| Enstrümanlar | 0.2–0.5 | 24 (seyirde) | 5–12 |
| Otopilot (yeke) | 0.5–1.5 | 24 (seyirde) | 12–36 |
| İç aydınlatma LED | 0.5–1 | 4 | 2–4 |
| Tatlı su pompası | 4–6 | 0.3 | 1–2 |
| Telefon/tablet şarjı | 1–2 | 2–3 | 2–6 |
| Laptop (12 V adaptör) | 3–5 | 2 | 6–10 |
| Demirde toplam (tipik) | ~50–80 | ||
| Seyirde toplam (tipik) | ~100–150 |
- Hedef: günlük üretim ≥ günlük tüketim. Örn. demirde 70 Ah/gün → yazın ~300–400 W güneş genelde yeter.
- Bulutlu günler için 2–3 günlük yedek kapasite (kullanılabilir) planla.
- Watt = Volt × Amper; Ah × 12 ≈ Wh (12 V sistem).
Sigorta, kablo kesiti ve gerilim düşümü
İleri · AdvancedSigorta CİHAZI değil KABLOYU korur. Ana sigorta aküye mümkün olduğunca yakın olmalı (ABYC tavsiyesi genelde 7 inç / ~18 cm içinde; bazı durumlarda 72 inç'e kadar özel koşullarla). Sigortasız kalın akü kablosunda kısa devre yangın çıkarır.
- Sigorta değeri kablonun taşıyabileceği akımdan KÜÇÜK, cihazın normal akımından BÜYÜK olmalı.
- Atan sigortayı daha büyüğüyle değiştirme; önce nedeni bul.
- Akü ana sigortası için ANL, MRBF (akü kutbuna takılan) veya T-class (LiFePO4 büyük banklar, yüksek kısa devre akımı) tipleri kullanılır.
- Teknede çok telli kalaylı bakır (tinned marine wire) kullan; ev tipi tek telli kablo titreşimde kırılır.
VD = 2 x L x I x ρ / A
VD = gerilim düşümü (Volt)
L = cihaza TEK YÖN kablo uzunluğu (m)
(2 x L: gidiş + dönüş)
I = akım (A)
ρ = bakır öz direnci ≈ 0.0175 Ω·mm²/m
A = kablo kesiti (mm²)
Kesit hesabı (tersine):
A = 2 x L x I x ρ / VD_izin
İzin verilen düşüm (12 V):
%3 kritik yükler -> 0.36 V (seyir fenerleri, VHF,
sintine pompası, elektronik)
%10 kritik olmayan -> 1.2 V (iç aydınlatma vb.)| Örnek | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| VHF, 6 m uzakta, 6 A (verirken), %3 | A = 2×6×6×0.0175 / 0.36 | ≈ 3.5 mm² → 4 mm² kullan |
| Buzdolabı, 4 m, 5 A, %3 | A = 2×4×5×0.0175 / 0.36 | ≈ 1.9 mm² → 2.5 mm² |
| İç aydınlatma, 8 m, 2 A, %10 | A = 2×8×2×0.0175 / 1.2 | ≈ 0.47 mm² → mekanik dayanım için en az 1 mm² |
| Irgat, 10 m, 80 A, %10 | A = 2×10×80×0.0175 / 1.2 | ≈ 23 mm² → 25 mm² (üretici önerisine bak) |
Hesaplanan kesiti bir üst standart kesite yuvarla (1, 1.5, 2.5, 4, 6, 10, 16, 25, 35, 50, 70, 95 mm²). Ayrıca kablonun akım taşıma kapasitesini (ampacity) de kontrol et — sıcak motor bölmesinde kapasite düşer.
Topraklama, bonding ve akü monitörü (shunt)
İleri · Advanced- Tüm DC eksi (negatif) uçlar tek bir eksi barasında (negative bus) toplanır, oradan shunt'a, shunt'tan akü eksisine gider. Shunt ile akü arasında BAŞKA hiçbir şey olmamalı; yoksa ölçüm yanlış olur.
- Motor bloğu DC eksiye bağlıdır (marş akımının dönüş yolu).
- Sahil elektriği (AC) toprak hattı teknede DC eksiye tek noktadan bağlanır (ABYC uygulaması) — bu bağlantı galvanik izolatör üzerinden olmalı.
- Bonding: deniz suyuyla temas eden metal parçaların (vanalar, şaft, saildrive) birbirine ve anoda bağlanması. Tekneye göre farklı yaklaşımlar vardır; mevcut düzeni bilinçsizce değiştirme.
- Akü monitörü (battery monitor / shunt): giren-çıkan akımı sayar, doluluk (%SOC), Ah ve kalan süreyi gösterir. Kurulumdan sonra akü kapasitesini ve tipini doğru gir; ara ara tam şarjla senkronize olur.
AKÜ (-) ----[SHUNT]---- EKSİ BARASI (negative bus)
|-- tüm cihaz eksileri
|-- şarj cihazı / MPPT eksisi
|-- inverter eksisi
|-- motor bloğu
AKÜ (+) --[SİGORTA]--[ŞALTER]-- ARTI BARASI / panoArıza giderme
İleri · AdvancedArızalı devrede voltajı cihazın kendisinde, ÇALIŞIRKEN ölç (yük altında). Boştayken 12.6 V gösteren kötü bağlantı, yük binince 9 V'a düşebilir.
● Cihaz çalışmıyor
- Sigorta atmış / şalter kapalı
- Kopuk kablo, oksitli bağlantı
- Eksi (negatif) bağlantısı kopuk
- Cihaz arızası
- Panodaki sigorta ve şalter
- Cihaz ucunda artı ile eksi arasında voltaj
- Artı ile tekne eksi barası arasında voltaj var, cihazın eksisi ile yoksa: eksi hat kopuk
- Sigortayı aynı değerde değiştir
- Bağlantıyı temizle, kalaylı yeni pabuç (terminal) ile yeniden yap
- Eksi hattı onar
● Akü çabuk bitiyor
- Akü yaşlanmış / sülfatlaşmış
- Gizli tüketim (parasitic drain)
- Şarj yetersiz
- Buzdolabı fazla çalışıyor
- Tüm cihazlar kapalıyken akü monitöründe akım (0 olmalı)
- Sigortaları tek tek çıkararak tüketimi bul
- Gündüz MPPT'nin ürettiği Ah
- Buzdolabı conta ve izolasyonu, kondenser havalandırması
- Gizli tüketeni kapat/onar
- Kurşun aküyü tam doldur (gerekirse uzun motor/sahil şarjı); kapasite testi yap, gerekirse değiştir
- Panel ekle / gölgeyi azalt
- Buzdolabını ayarla, içine sıcak yemek koyma
● Güneş paneli şarj etmiyor
- Panel kablosu/konnektör (MC4) gevşek veya oksitli
- MPPT sigortası atmış
- MPPT hata modunda
- Akü dolu (normal: akım düşer)
- Panel çıkışında açık devre voltajı (Voc) — güneşte etiket değerine yakın olmalı
- MPPT ekranı / LED hata kodu
- MPPT–akü arası sigorta
- Konnektörü temizle/değiştir
- Sigortayı değiştir
- MPPT'yi yeniden başlat (önce paneli, sonra aküyü ayır; bağlarken önce akü)
● Elektronik cihazlar resetleniyor (VHF, plotter) — özellikle marşta veya ırgat kullanırken
- Voltaj düşümü (ince kablo / kötü bağlantı)
- Ortak eksi hattında yüksek akım
- Akü zayıf
- Cihazda yük altında voltaj ölç
- Marş sırasında akü voltajı
- Kabloyu kalınlaştır, bağlantıları yenile
- Elektronikleri servis aküsünden, marşı ayrı aküden besle
- Aküyü kontrol/şarj et
● Sahil elektriği bağlanınca kaçak akım rölesi atıyor
- Islak priz / kablo (AC kaçağı)
- Su ısıtıcısı rezistansı arızası
- Şarj cihazı arızası
- Cihazları tek tek ayırarak dene
- Prizlerde nem / korozyon
- Kuru ve temiz bağlantı
- Arızalı cihazı devreden çıkar
- Sahil kablosunu ve fişi kontrol et/değiştir
● Kablo veya bağlantı ısınıyor / yanık kokusu
- Gevşek bağlantı (yüksek temas direnci)
- İnce kablo (aşırı akım)
- Kısa devre başlangıcı
- Hemen yükü kes ve ana şalteri kapat
- Sıcak noktayı elle/termometreyle bul
- Bağlantıyı yeniden yap, pabucu doğru pens ile sık (crimp)
- Uygun kesitte kablo kullan
- Sigorta değerini kontrol et
- ABYC E-11 AC and DC Electrical Systems on Boats
- Nigel Calder — Boatowner's Mechanical and Electrical Manual
- Victron Energy — Wiring Unlimited
- ISO 13297 Small craft — Electrical systems
Son gözden geçirme: 2026-10-01. Bu içerik eğitim amaçlıdır; resmi kılavuzlar, üretici el kitapları ve yerel kurallar önceliklidir.